logo IPNInstytut Pamięci Narodowej

Materiały źródłowe

Oddział Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego” oraz działania operacyjne komunistycznych organów represji wobec tego dowódcy i jego podkomendnych jako reprezentatywny przykład, na podstawie którego ukazano epopeję ostatnich oddziałów antykomunistycznego podziemia w Polsce.

Na podstawie wybranych oryginalnych materiałów źródłowych, zarysu biograficznego oraz publikacji edukacyjnej zaprezentowano historię walki oddziału Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego” oraz działań operacyjnych komunistycznych organów represji wobec tego dowódcy i jego podkomendnych, walczących na Lubelszczyźnie w latach 1947-1951 r. Losy tych żołnierzy są reprezentatywnym przykładem, na podstawie którego ukazano epopeję ostatnich oddziałów antykomunistycznego podziemia w Polsce, w czym również będzie pomocny obszerny artykuł dr Kazimierza Krajewskiego i dr Tomasza Łabuszewskiego z Oddziału IPN w Warszawie pt. „Ostatni leśni”, który pierwotnie ukazał się w publikacji Ostatni komendanci, ostatni żołnierze. 1951-1963, wydanie II, uzupełnione, red. M. Biernat, A. Kowalczyk, J. Kwaśniewska-Wróbel, J. Maciejewski, B. Rychlewski, M. Skowron, L. Wojciechowski, T. Ziemiński, Warszawa 2016.

W ramach zajęć uczniowie będą mogli się zapoznać z dokumentami wytworzonymi przez żołnierzy podziemia oraz funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Wojskowego Sądu Rejonowego, jak również obejrzeć fragment filmu propagandowego pt. „Droga walki 1945 -1955” cz. II zrealizowanego przez Film Polski w 1979 r. na zlecenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w którym dwaj byli funkcjonariusze Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego we Włodawie opowiadają o wydarzeniach, w których brali udział w październiku 1951 r. (jeden z nich opowiada o ostatniej walce „Żelaznego” we wsi Zbereże, dokładnie w tym samym miejscu, gdzie 28 lat wcześniej faktycznie do niej doszło).

 

Fragment filmu propagandowego pt. „Droga walki 1945 -1955” cz. II zrealizowanego przez Film Polski w 1979 r. na zlecenie MSW. Film składa się ze wspomnień funkcjonariuszy resortu bezpieczeństwa, którzy opowiadają o wydarzeniach, w których brali udział podczas pełnienia służby. Materiał filmowy zarejestrowano w miejscu ostatniej walki "Żelaznego" i jego podkomendnych - w Zbereżu (pow. Włodawa).

 

 

W filmie przedstawiono ujęcia prezentujące wypowiedź mjr. rez. Antoniego Adamusa (w okresie 15.07.1951 – 28.02.1952 zastępca szefa PUBP we Włodawie; 01.03.1952 – 14.02.1953 szef PUBP we Włodawie) oraz kpt. rez. Michała Króla (w okresie 29.06.1951 - 21.02.1952 st. referent Referatu III PUBP we Włodawie; w okresie 01.03.1952 – 31.09.1953 zastępca szefa PUBP we Włodawie), dotyczące sprawy „likwidacji” jednej z ostatnich grup podziemia niepodległościowego na Lubelszczyźnie, wywodzącej się ze struktur byłego Obwodu WiN Włodawa, dowodzonej przez ppor. Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”.

W latach 1949–1951 oddział "Żelaznego" nadal wykazywał dużą aktywność bojową, m.in. 25 października 1949 r., na stacji kolejowej w Stulnie, zdobyto 1,5 mln złotych oraz teczkę z tajnymi dokumentami włodawskiego PUBP, przeznaczonymi dla Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie, które zawierały wykaz i krótką charakterystykę informatorów UB z pow. włodawskiego. Do najbardziej spektakularnej akcji oddziału, już tylko trzyosobowego, doszło 29 maja 1951 r. w pobliżu wsi Dominiczyn (pow. Włodawa), kiedy to zastrzelono znanego działacza PPR/PZPR, byłego przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie – Ludwika Czugałę i tego samego dnia, podczas rajdu po pow. włodawskim, zabito czterech informatorów UB i działaczy komunistycznych.  

W czerwcu 1951 r. powołano do likwidacji grupy „Żelaznego” specjalną Grupę Operacyjną o krypt. „W”, w której skład weszły cztery baony KBW oraz funkcjonariusze UBP z całej Polski. W wyniku zakrojonej na szeroką skalę kilkumiesięcznej gry operacyjnej, ustalono miejsce pobytu „Żelaznego” i jego trzech ostatnich żołnierzy w kol. Zbereże-Popówka (pow. Włodawa). 6 października 1951 r. 600-osobowa obława UB i KBW dowodzona przez majora UB Jana Wołkowa otoczyła zabudowania rodziny Kaszczuków, w których przebywali partyzanci. Przebijając się z okrążenia, przerwali dwa pierścienie obławy, przejęli samochód, lecz w trakcie odskoku natknęli się na część grupy operacyjnej. Doszło do walki, w trakcie której polegli Edward Taraszkiewicz „Żelazny” i Stanisław Torbicz „Kazik". Grupa operacyjna „W” straciła 5 zabitych żołnierzy KBW i 1 oficera UB.

Pliki do pobrania

45-48

Opcje strony