Instytut Pamięci Narodowej Niezwykła historia zwykłych obiektów. Gdańsk, Okopowa 9. Budynek, ludzie, wydarzenia - Publikacje popularnonaukowe

Dla mieszkańców Gdańska budynek przy ul. Okopowej 9 stanowi mijany codziennie element architektury. Trudno się jednak dostać do jego wnętrza i nieprzypadkowo bywa on nazywany „najbardziej tajemniczym budynkiem w Gdańsku”. Gmach ten ma bogatą historię, którą niewielu gdańszczan zna. Niniejsza publikacja ma za zadanie przybliżyć dzieje budynku i osób z nim związanych, zarówno tych, które były w nim więzione, jak i tych, które tam pracowały. Przywołuje również najważniejsze wydarzenia z historii Gdańska, w których przyszło mu odgrywać istotną rolę – od klęski Niemiec w I wojnie światowej i utworzenia Wolnego Miasta Gdańska, przez tragedię II wojny światowej, zdobycie miasta przez Sowietów oraz instalowanie władzy ludowej, po powstanie opozycji demokratycznej i odzyskanie przez Polskę suwerenności w 1989 r. To wszystko znajdowało odbicie w dziejach jednego z nielicznych w Gdańsku obiektów, które w niemal nienaruszonym stanie przetrwały od momentu swojego powstania do dziś.

Gmach wzniesiono jako siedzibę policji i taką funkcję pełnił on przez prawie cały okres swego ponad stuletniego istnienia, w którym następujące po sobie reformy oraz zmiany statusu i przynależności państwowej Gdańska powodowały wymianę jego gospodarzy. Symboliczną wymowę zdaje się mieć zatarty dziś napis widniejący nad wejściem do budynku – najpierw Dyrekcji Królewskiej Policji (Königliche Polizei Direktion), a od 25 sierpnia 1906 r. Królewskiego Prezydium Policji (Polizeipräsidium).

Cezurę początkową niniejszego opracowania wyznacza rok 1905, kiedy obiekt oficjalnie oddano do użytku. Cezurę końcową trudno określić, gdyż gmach nadal pozostaje w użytkowaniu służb specjalnych i pisanie o jego współczesności naruszałoby tajemnicę państwową. Ostatnie opisane w publikacji wydarzenia miały miejsce w latach dziewięćdziesiątych XX w., kiedy istniał jeszcze Urząd Ochrony Państwa.

Oddawane w ręce Czytelników wydawnictwo ma charakter popularny. Przedstawia ono przede wszystkim dzieje budynku, ale opisano w nim także struktury policyjne urzędujące przy Karrenwall (dzisiaj ul. Okopowa) oraz mechanizmy ich działania. Książka nie została opatrzona aparatem naukowym. Wszystkich zainteresowanych odsyłamy do bibliografii znajdującej się na końcu publikacji. (wstęp do publikacji)

Recenzenci: dr hab. Piotr Semków, prof. AMW, Aleksander Masłowski

Koordynacja serii wydawniczej: Krzysztof Drażba

Na okładce: fotografia przedstawiająca budynek Prezydium Policji w Gdańsku (prawdopodobnie lata dwudzieste XX w.) (ze zbiorów Polskiej Akademii Nauk Biblioteka Gdańska)

Redakcja i korekta: Anna Świtalska-Jopek

Projekt graficzny i skład: Mateusz Zajder

Fotografie zamieszczone w publikacji pochodzą ze zbiorów: Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN), Muzeum Gdańska (MG), Muzeum Pomorza (MP), Narodowego Archiwum Cyfrowego (NAC), Polskiej Akademii Nauk Biblioteka Gdańska (PAN BG), Wojewódzkiego Urzędu Konserwatora Zabytków w Gdańsku (WUKZ), z publikacji Artura Bassarka „Danzigs Befreiung. Ein Tatsachenbericht mit Bildern” (Danzig 1939), zbiorów prywatnych Daniela Czerwińskiego, domeny publicznej oraz ze stron internetowych: pamyat-naroda.ru (CAMO), ru.wikipedia.org i architekturmuseum.ub.tu-berlin.de (TUBA)