Instytut Pamięci Narodowej Znaczek z okazji Narodowego Dnia Powstań Śląskich - Znaczki okolicznościowe

Ustawa o ustanowieniu Narodowego Dnia Powstań Śląskich została przyjęta przez Sejm Rzeczpospolitej Polskiej 12 maja 2022 r., a 7 czerwca 2022 r. swój podpis złożył na niej prezydent RP Andrzej Duda. Pierwsze obchody święta miały miejsce kilkanaście dni później, przy okazji uroczystości setnej rocznicy przyłączenia części Górnego Śląska do Polski. Dzień wybrany na obchody jest symboliczny. 20 czerwca 1922 r. do Katowic wkroczyło Wojsko Polskie pod wodzą gen. Stanisława Szeptyckiego, dokonując objęcia pierwszej z wydzielonych stref regionu, które przyznano Polsce.

Wydarzenia na Górnym Śląsku, mające miejsce po I wojnie światowej, były częścią walk o kształt granic odradzającego się wówczas państwa polskiego. Na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r. postanowiono, że o przyszłości regionu, dotąd znajdującego się w granicach państwa niemieckiego, zadecyduje plebiscyt. Uprawnieni do głosowania mieli się opowiedzieć, czy życzą sobie, aby został on przyłączony do Rzeczypospolitej czy pozostał w Niemczech. Do czasu rozstrzygnięcia kwestii przynależności państwowej na górnośląskim obszarze plebiscytowym władzę zwierzchnią sprawować miała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku. Składała się ona z reprezentantów trzech zwycięskich mocarstw – Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch. Po objęciu władzy w regionie przez ich przedstawicieli rozpoczęła się kampania propagandowa prowadzona przez obie strony sporu, która miała przekonać ludzi do oddania na nie swego głosu. Ostatecznie w plebiscycie, przeprowadzonym 20 marca 1921 r., za Polską zagłosowało nieco ponad 40 proc. uprawnionych. Wyniki ani nie rozstrzygnęły, ani nie zakończyły konfliktu o przynależność państwową regionu, bo poza zabiegami dyplomatycznymi Polski i Niemiec oraz realizacją własnych interesów przez kraje sojusznicze, walka o niego toczyła się również z bronią w ręku. W 1919, 1920 i 1921 r. strona polska inicjowała działania zbrojne, w historiografii nazywane trzema powstaniami śląskimi, w których brali udział zarówno Górnoślązacy, jak i ochotnicy z Polski. Ostatnie z nich wybuchło już po plebiscycie, w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., wobec zagrożenia niekorzystnym dla II Rzeczypospolitej podziałem Górnego Śląska. Było najdłuższe i najbardziej krwawe spośród wszystkich trzech powstań, kończąc się rozejmem i wycofaniem wojsk obu stron, które miało nastąpić do 5 lipca 1921 r. Ostatecznie o przynależności regionu zdecydowano na forum Ligi Narodów. II Rzeczypospolitej przyznano 29 proc. ziem obszaru plebiscytowego, na którym znajdowała się większość górnośląskiego przemysłu. Decyzję tę 20 października 1921 r. zaakceptowała Rada Ambasadorów w Paryżu, będąca organem wykonawczym Konferencji Pokojowej, nadzorującym realizację postanowień traktatu wersalskiego. 

Porozumienie, na podstawie którego miało rozpocząć się tak długo oczekiwane przejęcie przez Polskę i Niemcy przyznanych im części Górnego Śląska, pospisano w Opolu 15 czerwca 1922 r. Aby sprawnie przeprowadzić całą operację, dawny obszar plebiscytowy podzielono na strefy, które kolejno, według ustalonego harmonogramu, zamierzano przekazywać pod odpowiednią administrację. Scenariusz procedur w każdej z nich był z góry ustalony i przebiegał według tego samego schematu, zajmując od 2 do 3 dni. Operacja obejmowania władzy przez Polskę w pierwszej strefie – mieście i powiecie katowickim – rozpoczęła się 17 czerwca 1922 r. wraz z wkroczeniem funkcjonariuszy Policji Województwa Śląskiego i podjęciem przez nich służby w terenie. 19 czerwca podpisano akty przekazania władzy przez aliantów stronie polskiej, zmieniono sztandary i pożegnano stacjonujące dotąd w mieście wojska francuskie. Jednak najbardziej uroczysta i spektaktularna część obchodów – wkroczenie Wojska Polskiego – rozegrała się 20 czerwca. Uroczystości rozpoczęły się z samego rana na przygranicznym moście na rzece Brynicy w Szopienicach (dziś dzielnica miasta). Była to chwila, w której polscy żołnierze nie tylko zajęli pierwszą z wyznaczonych stref, ale po raz pierwszy w ogóle wkroczyli na obszar Górnego Śląska przyznany Polsce. Podczas tej części uroczystości nastąpiło wiele symbolicznych aktów podkreślających wagę tego wydarzenia i sukces strony polskiej, m.in. skucie przez powstańca śląskiego – inwalidę łańcucha, spinającego graniczne budki wartownicze na moście i symbolizującego pruskie kajdany dotąd wiążące region. W polskiej i górnośląskiej prasie 20 czerwca 1922 r. określany był więc nie tylko „dniem objęcia Górnego Śląska przez Rzeczypospolitą Polską", ale też dniem jego „wyzwolenia" czy „powrotu do Macierzy". Stanowił również kulminacyjny moment w operacji przejmowania pierwszej strefy oraz najbardziej uroczysty i świętowany dzień spośród wszystkich kolejnych, podczas których władzę w regionie rozpoczynała sprawować polska administracja. Zgodnie z ustalonym harmonogramem podobny scenariusz powtarzał się w pozostałych strefach Górnego Śląska przydzielonych Polsce. Do ostatniej z nich czyli powiatu rybnickiego i część raciborskiego, polscy żołnierze wkroczyli 4 lipca 1922 r.

Wraz z częścią Śląska Cieszyńskiego z przyłączonych do Rzeczypospolitej ziem Górnego Śląska utworzono województwo śląskie. Dzięki uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej Ustawie Konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r. zawierającej statut organiczny województwa śląskiego otrzymało ono szeroką autonomię w granicach państwa polskiego, objawiającą się przede wszystkim prawem do organizacji własnego sejmu, skarbu, szkolnictwa czy policji.

Znaczek w formie przypinki zostal wydany został przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach dla upamiętnienia powyższych wydarzeń i okoliczności ustanowienia Narodowego Dnia Powstań Śląskich. Jego projekt jest symboliczny, nawiązując do znaków i barw Górnego Śląska. Przedstawia złotego orła, wywodzącego się z herbu książąt opolskich, na błękitnym tle i z białą przepaską z krzyżem na piersiach. Za wzór sylwetki w przypince posłużył orzeł umieszczony na Gwieździe Górnośląskiej – odznaczeniu przyznawanym powstańcom śląskim za ich zasługi. Podobnego orła zaprojektowano rownież na innych odznaczeniach honorujących walczących o włączenie Górnego Śląska do Polski: Krzyżu na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi czy Odznace Orła Górnośląskiego, a także w odznace orła śląskiego 74. Górnośląskiego Pułku Piechoty. Orzeł z przepaską na piersiach znalazł się również w herbie używanym przez województwo śląskie II RP, a jako oznaka chociażby na naramiennikach lub patkach kołnierzy mundurów funkcjonariuszy Policji Województwa Śląskiego. Wydanej przypince towarzyszy kartonik z edukacyjnym tekstem informującym o charakterze wydawnictwa.

Znaczek jest wydawnictwem bezpłatnym. Akcja jego rozpowszechniania rozpocznie się 15 czerwca i potrwa do 19 czerwca 2026 r. (lub do wyczerpania się nakładu). Znaczek dostępny jest w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika przy ul. św. Jana 10 oraz w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN im. Gen. Janusza Gąsiorowskiego w Częstochowie.

Projekt znaczka i kartonika: Aleksandra Korol-Chudy