Historia Polskiego Fiata w II RP

Odrodzona po zaborach Polska zapragnęła mieć swój rodzimy samochód. Marzenia o tym samodzielnym motoryzacyjnym przedsięwzięciu zweryfikowały jednak względy finansowe oraz zawiłości technologiczne, które nie gwarantowały ostatecznego sukcesu. Zdecydowano się zatem na zakup licencji od uznanego europejskiego producenta. Wybór padł na włoskiego Fiata i tak zaczęła się historia Polskiego Fiata i zbudowanej po latach kolekcji Zdzisława Siereckiego, przedsiębiorcy i co najważniejsze miłośnika motoryzacji z okolic Pleszewa.

W 1931 r. umowę z Włochami na produkcję ich produktów podpisały Państwowe Zakłady Inżynierii (PZInż). Prawo wykonywania wyrobów Fiata otrzymały do 1942 r. Wszystko było na dobrej drodze... Zakładem, który wybrano do produkcji „Polskiego Fiata” była Fabryka Samochodów Osobowych i Półciężarowych w Warszawie.

Polski Fiat 508 I na włoskich częściach

Początkowo, po otrzymaniu licencji od Fiata, w latach 1932-34 produkowano w Polsce Fiata 508 I na włoskich częściach. Taki był warunek postawiony przez stronę włoską. We Włoszech samochód ten zwany był pod nazwą Balilla. W Polsce funkcjonował pod nazwą Polski Fiat 508 I. Był to piękny dwudrzwiowy, czterocylindrowy samochód, początkowo o pojemności 995 ccm i mocy max 20 KM przy 3600 obr./min. Maksymalna prędkość tego pojazdu wynosiła 95 km/h. Był piękny, popularny, ale również stosunkowo tani i to także było jedną z jego większych zalet. Dzięki tym osiągom uznano go za jeden najlepszych samochodów w swojej klasie. Znawcy tematu nazywają go „przedprodukcyjnym Polskim Fiatem”, ponieważ produkowany był przez trzy lata wyłącznie na włoskich częściach, ale już w Polsce.

W 1932 r. ruszyła jego seryjna produkcja i Fiat 508 I Balilla, czyli Polski Fiat 508 I, stał się najbardziej popularnym samochodem na polskich drogach II RP. Zmonopolizował wręcz rynek. Z czasem w tym modelu zaczęto stosować coraz więcej polskich rozwiązań oraz części i w ten sposób dostosowywano go do polskich warunków terenowych. Warto dodać, że wówczas większość dróg w naszej Ojczyźnie była nieutwardzona. Były one dość wymagające dla

Polski Fiat 508 III Junak

Kolejne modyfikacje Fiata 508 I sprawiły, że w 1935 roku powstała jego ulepszona polska wersja, czyli Fiat 508 III, który otrzymał handlową nazwę Junak. Miał on sporo wzmocnień, które pozwoliły mu bez szwanku sunąć po polskich bezdrożach. Moc silnika o pojemności 995 ccm wzrosła jednak do 24 KM. Wprowadzono także skrzynię biegów z czterema przełożeniami. Auto ważyło 760 kg, osiągało 95 km/h i spalało 8 litrów benzyny na 100 km. Te osiągi były porównywalne do Fiata 508 I. Najważniejszą zmianą było jednak wzmocnione podwozie oraz nowa sylwetka. Ta wersja Fiata 508 bardzo przypadła do gustu polskim kierowcom przede wszystkim za dostosowanie podwozia do trudnych, polskich warunków drogowych. W momencie wybuchu drugiej wojny światowej prawie 96% wszystkich części do produkcji Junaka pochodziło z krajowej produkcji.

Polski Fiat 508 III/W Łazik

Na podwoziu Polskiego Fiata 508 III Junak w 1936 r. powstała również specjalna wersja tego modelu dla Wojska Polskiego. Był to słynny Polski Fiat 508/III W Łazik. Samochód zaprojektowali fachowcy z Polskich Zakładów Inżynierii. Wyróżniało się przede wszystkim otwartym podwoziem, które umożliwiało szybkie opuszczenie samochodu przez żołnierzy. Szkielet Łazika był drewniany a konstrukcja stalowa. Z racji swojego przeznaczenia ten model Fiata otrzymał terenowe ogumienie na tzw. obręczach artyleryjskich. Dzięki opuszczanej przedniej szybie żołnierze jadący Łazikiem mogli również prowadzić ogień z wnętrza pojazdu. Dzięki tym właściwością polskiego Łazika można porównać do amerykańskiego willysa, samochodu, który zrewolucjonizował pole walki. Do września 1939 r. zbudowano 1500 tych samochodów. Do dnia dzisiejszego przetrwało jedynie kilka egzemplarzy tego samochodu.

Polski Fiat 518

Z historią Polskiego Fiata 518 jest bardzo podobnie, jak w przypadku Polskiego Fiata 508 I. Początkowo w latach 1934-1937 samochód ten był jedynie montowany w Polsce na licencji włoskiego Fiata i na włoskich częściach. Jest to wspomniany już model „przedprodukcyjny”. Dopiero w roku 1937 zaczęto produkować polską wersję 518, która otrzymała nazwę handlową Polski Fiat 518 Mazur. Samochód ten był wersją luksusową, przeznaczoną dla wyższych urzędników, przemysłowców i dygnitarzy. Produkowany był w dwóch wersjach nadwozia. Pierwszą była 7 – miejscowa kareta z osobnym przedziałem dla kierowcy, drugą wersja 5-miejscowa z wygodnymi fotelami, przeznaczonymi również do spania. Miał bardzo dobre osiągi, przy mocy 45 KM osiągał nawet 110 km/h. Na bazie Fiata 518 Mazur wyprodukowano również wersję wojskową z zamykanymi drzwiami, dla wyższych oficerów Wojska Polskiego. Obecnie w Polsce, według źródeł, jest jeden sprawny Polski Fiat 518 Mazur.

Wielkopolski Kongres Pamięci Narodowej w Poznaniu

I tak historia zatoczy wkrótce koło. Już 18 i 19 czerwca 2024 r. na Kongresie Pamięci Narodowej w Poznaniu zaprezentowane zostaną niezwykłe, oryginalne, zabytkowe cztery modele Polskiego Fiata z kolekcji Zdzisława Siereckiego. Będą to:

Polski Fiat 508 I (1933)

Polski Fiat 508 III Junak (1937)

Polski Fiat 508 III/W Łazik (1936)

Polski Fiat 518 (1935)

Historia każdego z nich jest niezwykła. Ale o tym już będzie mógł opowiedzieć ich właściciel w drugim dniu trwania Kongresu 19 czerwca. Wszystko po to, żeby pamięć o Polskim Fiacie i jego przedwojennej historii nie zaginęła. W kolekcji Pana Zdzisława Siereckiego jest także wiele innych pięknych modeli samochodów zabytkowych. Nas dzisiaj interesują jednak tylko Polskie Fiaty. Tak opowiadał o swoich samochodach w maju 2023 r. Radiu Poznań:

Tu znajdują się samochody, Polskie Fiaty, które kiedyś były produkowane i montowane w (…) Warszawie. Jeden z nich to Topolino 500, w tamtych czasach nazywany "myszką". To był samochód montowany w Polsce. W kolekcji jest też Fiat 518. Prawdopodobnie jedyny zachowany, przedprodukcyjny. Przeważnie jeździli tym samochodem dygnitarze, fabrykanci. Osobno siedział kierowca, a pasażer miał bardzo dużo miejsca w tyłu.

Źródło: Radio Poznań.

Zapraszamy!

Tekst: Tomasz Cieślak

Biuro Edukacji Narodowej IPN w Poznaniu

Współpraca: Zdzisław Sierecki

Fotografie odrestaurowanych Polskich Fiatów pochodzą z własnej kolekcji Zdzisława Siereckiego