Instytut Pamięci Narodowej Działalność ziemiaństwa w okresie międzywojennym – „Trzeba ujrzeć i zdobyć swoje miejsce...”.

Zapraszamy uczniów ze szkół podstawowych i średnich oraz nauczycieli – opiekunów merytorycznych do udziału w projekcie edukacyjnym „Ziemianie polscy w XX w.” edycja 2025/2026:  Ślady ziemiaństwa w krajobrazie, kulturze, społeczeństwie.

Celem projektu jest zainspirowanie młodych ludzi do odkrywania śladów ziemiaństwa we współczesnej Polsce. W granicach przedwojennej Rzeczypospolitej znajdowało się ok. 20 tys. dworów i pałaców należących do rodzin ziemiańskich. Tragiczny los ziemian spleciony jest nierozerwalnie z historią Polski w trakcie II wojny światowej oraz w okresie PRL. W wyniku ustaleń przywódców zwycięskich mocarstw w Jałcie ZSRS zagarnął wschodnią część Polski, w tym około 10 tys. majątków ziemskich. W pozostałej części kraju ziemianie zostali pozbawieni siedzib rodzinnych i warsztatu pracy w wyniku uchwalonego przez komunistów w 1944 roku dekretu o reformie rolnej. Wyrzuceni z domów członkowie rodzin ziemiańskich, choć nie rozwijali się według dawnych możliwości i aspiracji, przechowali tradycje i etos swej warstwy przekazując je następnym pokoleniom, niejednokrotnie działając społecznie, osiągając znaczące pozycje w świecie kultury i nauki. Ich „gniazda rodzinne” zmieniły swe funkcje tracąc znaczenie centrów kulturowych. W komunistycznej Polsce resztówki podworskie stanowiły stały element krajobrazu powojennej wsi. W większości pozostały w posiadaniu władz państwowych, pełniąc funkcje spółdzielni rolniczych, ośrodków zdrowia, szkół, stadnin, gospodarstw rybnych, siedzib administracji majątków należących do Państwowych Nieruchomości Ziemskich, Państwowych Gospodarstw Rolnych, uczelni wyższych. Każde z nich ulegało stopniowej degradacji, która postępowała wraz z upływem czasu, także po 1989 r., kiedy to władze samorządowe nie potrafiły, a niekiedy nie chciały ratować lokalnych zabytków architektury i kultury. Według ustaleń polskich władz aktualnie przetrwało 2737 dworów i pałaców, które zachowały się w różnym stanie. Świadectwem istnienia ośrodków dworskich i roli społecznej ziemian są także pozostałości parków, zabudowań folwarcznych lub fundowane przez dawnych właścicieli majątków remizy strażackie, zakłady przetwórstwa rolniczego, ośrodki zdrowia czy inne budynki użyteczności publicznej. Stanowią ślady ziemiaństwa w krajobrazie, ale przede wszystkim źródło wiedzy opartej na ciekawości dla pasjonatów historii. Te miejsca tętniły bowiem życiem, ziemiańskie dwory stanowiły punkt odniesienia dla miejscowej ludności, która czerpała z nich wzorce kulturowe, wiedzę i praktykę zawodową, inspirację do nauki, ale także pomagały w budowaniu poczucia godności narodowej i oporu wobec zaborców oraz okupantów. Przedwojenni mieszkańcy tych domów przetrwali nie tylko w nowej rzeczywistości komunistycznej Polski, czy na emigracji, ale przede wszystkim w pamięci lokalnej społeczności.

Dlatego proponujemy przygodę odkrywania tajemnic, badania przeszłości, szukania śladów ziemiaństwa w krajobrazie, kulturze i przestrzeni. Każde muzeum, biblioteka, dom kultury, ale także kościół czy cmentarz mogą posłużyć jako drogowskaz do poznania prawdy o roli i znaczeniu ziemiaństwa w małych ojczyznach uczniów i ich opiekunów. Zapraszamy do udziału w projekcie i konkursie. Szczegóły na stronach organizatorów.

grupa docelowa: szkoły podstawowe (klasy VI – VIII), szkoły ponadpodstawowe

zgłoszenia przyjmujemy do: 2 marca 2026

organizatorzy: Instytut Pamięci Narodowej i Polskie Towarzystwo Ziemiańskie Oddział w Krakowie, Fundacja im. Zofii i Jana Włodków w Krakowie

współorganizatorzy: Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego w Warszawie oraz Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu.

koordynator Ogólnopolski IPN: dr Paweł Mazur 12 211 70 24, pawel.mazur@ipn.gov.pl